symboliek in schilderkunst en poëzie
- amor
- vanitas
- gedichten
Amor als motto voor 't Uitnement Kabinet
In de Nederlandse schilderkunst van de 17e eeuw worden voorwerpen vaak met een extra betekenis in het beeld geplaatst. De viola da gamba komt in de genretaferelen, met name bij de liefdesparen vaak als bevestiging van de erotische relatie prominent in beeld. Zo staat er in een tuinscene van Jan Weenix een gamba op het terras tegen een stoel geplaatst die door de ongebruikelijke setting extra aandacht op zich vestigt.
Jan Weenix
De positie van de strijkstok zou daarvan een bevestiging kunnen zijn.
Op minder subtiele wijze is dezelfde associatie te vinden in een schilderij van Hendrick van der Burch, waar het dubbele liefdespaar achter de voorwerpen - een degen en een gamba op een stoel - is opgesteld.
van der Burch: blik op het terras
De zwaar gedécolleteerde dames die veelvuldig met een gamba zijn afgebeeld, bevinden zich vaak in een 'bordello' opstelling. Vooral Gerrit van Honthorst heeft menig model een instrument in de handen gegeven, waarbij de vraag is of de dames in kwestie eigenlijk wel voor dat deel van van het schilderij zijn ingehuurd.
Gerrit van Honthorst
De 'uitnodiging tot musiceren' van Jan Verkolje heeft ongetwijfeld ook een dubbele betekenis waarvan de tweede niet rechtstreeks met musiceren te maken heeft.
Jan Verkolje
Prettige bijkomstigheid is, dat de viola da gamba heel gedetailleerd is afgebeeld. Kenmerken als de leeuwenkop en vlamvormige klankgaten zijn daarom des te beter te onderzoeken.
vanitas
De vergankelijkheid is vele malen in de vorm van associaties met muziek en dus ook instrumenten weergegeven. De viola da gamba is hierbij beslist geen uitzondering. Op een schilderij van de Rottedamse kunstenaar Adriaan van den Werf, die evenals Johan Schenck voor Jan Willem van de Palts werkte en door Rapparini in de erehaag is opgenomen, is deze vanitas onmiskenbaar. De vergankelijkheid van de jeugdige schoonheid wordt door het alledaagse fenomeen van gebroken snaren verbeeld. Een uitdaging voor deze fijnschilder.
Adriaan van den Werf: schoonheid en verval
Bij portret van een schilder in zijn atelier van Frans van Mieris staat een gamba zodanig opgesteld dat de 'ijdelheid' van het beeld sterk wordt benadrukt.
Frans van Mieris atelier van een kunstenaar detail
vanitas in het uitnement kabinet 2000
gedichten
In de 'nieuwe gedichten van een anonieme schrijver ofwel 'Nieuwe Nederduytsche Gedichten ende Raedtselen staat het volgende sonnet:
Op de volgende pagina staat de Nederlandse vertaling:
Als ick somtijts heb lust of dat het comt gelegen/
Soo gae ick tot mijn lief omhels hem vat hem aen/
En laet door mijne hant de snaer so dickmaels gaen/
Tot dat zij is heel stijf al wouw zij schoon daer tegen.
Daer na als ick 't gereet en tot het wercksje veerdich/
Doe ick mijn beenen op en doet soo tusschen tween/
Dat niemant meenen sou of wij zijn bey maer een/
Soo geef ick het zijn plaets en voechter in seer aerdich.
Met groote gauwicheyt roer ick dan op en neer/
Nu eens ter slinker hant en dan ter rechter weer/
Met onverwenschte vreucht volbrengende mijn saken/
En soo somtijts verslapt oft nederneycht de snaer/
Soo stel ickse weerom en brengse soo tot haer/
Dat my meer vreuchden naer als opt te voor genaken.
Ook de vluchtigheid van de klanken in de muziek komen bij Huygens aan bod.Vanitas bij Constantijn Huygens staat in het teken van de wind.
Incogniti Scriptoris Nova Poemata, Nieuwe Nederduytsche Gedichten ende Raedtselen, Leiden 1624, facsimile editie Davaco Publishers,Jochen Becker (ed.) 1972